“Bi̇r İyi̇leşme Prati̇ği̇ Olarak Sanat”

Siz, bir sanat eserinde başka hayatların hüznüne veya kırılganlığına rastladığınızda; bu deneyimin kendi iç dünyanızda bir iyileşme alanı açtığını hissediyor musunuz? Acıya bakmanın, aslında kendi sığınağımızı genişletmek olduğunu söyleyebilir miyiz? 

Dünyanın çok gürültülü, beklentilerin çok yüksek ve gerçekliğin fazlasıyla keskin gelebildiği zamanlar oluyor hayatımızda. Böyle zamanlarda içinde bulunduğumuz durumdan kurtulmak için kaçtığımız ve ruhumuzu koruyabileceğimiz bir alan olarak karşımıza çıkıyor her zaman sanat. Biraz müzik dinlemek, kısa süreli bir eskiz atmak ya da bir sanat galerisinde birkaç eseri incelemek, içimizdeki hoyrat rüzgârı hemen dinginleştirebilir. Tarih boyunca da böyle olmuştur. Dış dünyanın kaosu karşısında sanat, bizleri bir ev, yuva, sığınak gibi korumuştur. 

Buradaki "sığınak" kelimesi bana her zaman çok çarpıcı gelmiştir. Sanatın bizi iyileştirmek için bize bir sığınak, ev, yuva olma hâli… 

Ev, yalnızca fiziksel bir barınak olarak düşünülmemeli hiçbir zaman; bireyin kendi varlığıyla kurduğu ilk ve en köklü ontolojik sözleşmedir ev. Dış dünyanın kaosu ve değişkenliği karşısında kendimizi dinleyebileceğimiz, köşeleri belirlenmiş, sınırları çizilmiş bir ‘benlik mekânı’dır. İnsan kendi evinin duvarları arasında, dış dünyadan arınarak kendi içsel boşluğuna güvenli bir erişim alanı sağlar. Bu bağlamda ev, insanın anılarını, hayallerini ve en gizli kırgınlıklarını dış dünyadan muhafaza ettiği nihai bir sığınak formundadır. 

Gaston Bachelard, Mekânın Poetikası isimli eserinde evi sadece barınılacak bir yapı olarak ele almaz. “Ev, dünyadaki köşemizdir. Düşlemeye alışık olduğumuz yerdir; düşleme gücümüzü destekleyen, bizi koruyan ve dünyadaki yalnızlığımızı içsel bir derinliğe dönüştüren o ilk evrendir.” der. Bachelard evi; bireyin düş gücünün, imgeler, çağrışımlar ve duygusal karşılıklarının merkezi olarak tanımlar. Onun için ev, insanı sadece dış etkenlerden koruyan bir tuğla yığını ile sınırlı değildir. Ev, aynı zamanda insanın içerisinde ürettiği, yazdığı, çizdiği bir düşler yığınıdır. Bachelard, evi bölümlere ayırmıştır; çatı katı, rasyonel düşüncenin ve hayallerin yükseldiği yerdir. Bodrum katı ise bilinçaltımızın, içimizdeki karanlığın, bastırılmış duyguların temsilidir. Köşe imgesi ise bireyin kendisiyle baş başa kaldığı, dünyadaki yalnızlığı ve sığınma arzusunu temsil eder. 

Bachelard’ın köşe imgesinde olduğu gibi sanat da, bireyin dış dünyadan izole olabileceği, kendi yalnızlığına çekilebileceği ve kendisini yeniden var edebileceği en mahrem korunağı haline gelmiştir. Sanatla uğraşırken sadece dünyayı yorumlamıyoruzdur; dünyanın kaosu ve ruhumuzdaki çizikler arasında kırılgan bir sığınak örüyoruz aslında. Sanatın iyileştirici gücü, tam da bu sığınak kurma hâlinden beslenir. İnsanın en savunmasız hissettiği anda bile ona yargısız ve güvenli bir alan açar. Louise Bourgeois da bu alanı kullanmıştır; Cell isimli çalışmalarında bu dikey hiyerarşiyi parçalayarak bodrumu ve onun getirdiği tüm bastırılmış korkuları yeryüzüne çıkarmış, evini ve anılarını bize sunmuştur. 

Cell (Spider), 1997 - Louise Bourgeois. 

Bourgeois bu seride, izleyicinin dışarıdan baktığı ama içine giremediği küçük hücreler inşa etmiştir. Bu hücrelerin içini çocukluğundan ona kalan anıları, bitmemiş ailevi meseleleri ve bastırılmış duygularını temsil edecek nesneler ile doldurmuştur. Bu mekânlar hem bir sığınaktır hem de içerideki birikmiş anıların asla dışarıya çıkamayacağı birer hapishanedir. Bourgeois bu sığınakları inşa ederken geçmişinin acı veren anılarıyla yüzleşmiş, iyileşmek için onları estetik bir forma sokarak fiziksel ve zihinsel bir ritüel oluşturmuştur. 

Cell (Eyes and Mirrors), 1993 - Louise Bourgeois. 

Bizler Bourgeois’in bize sunmuş olduğu güvenli mesafeden onun acılarına bakarken kendi acılarımızı da görürüz. Bu güvenli mesafeden kendi kırgınlığımızla sadece birer gözlemci gibi yüzleşiriz. Bu da bizlere yalnız olmadığımız duygusunu hissettirir. Bu büyük bir şeydir. Çünkü insan yaşadığı acıları sadece kendisine has ve sadece kendisi içinmiş gibi yorumlar. Sanatın sığınak olma hâli, başkalarının acısına bakma eylemi ile birleştiği anda iyileştirici bir güç oluşturur. Susan Sontag'ın Başkalarının Acısına Bakmak eserinde sorguladığı gibi; başkasının ıstırabını, kaybını veya kırılganlığını izleyerek kendi insanlığımızı yeniden tanımlıyoruz. 

Hepimizin kendisine ait kırılgan sığınakları var. Bourgeois gibi kendi belleklerimizdeki tortularla örtülü duygusal hapishanelerimiz var. Sanat, bireysel sığınaklarımızı birbirine bağlayan o görünmez ipi bize sunuyor. Bize yalnız olmadığımızı ve yaralarımızın ortak bir insanlık dili olduğunu fısıldıyor. Kendi sığınaklarımızda buluşmak, birbirimizin hikâyelerine dokunmak ve o sessiz boşluklarda yeniden nefes almak umuduyla...